Powódź w 1903 roku. Minął zaledwie rok od wielkiej i tragicznej w skutkach powodzi z przełomu czerwca i lipca 1902 roku, kiedy w dorzeczu górnej Odry wystąpiło kolejne katastrofalne wezbranie. Uważa się, że powódź ta dorównywała, a może nawet przewyższała największe znane wezbrania z 1813 i 1854 roku, bowiem na większości posterunków wodowskazowych zostały osiągnięte najwyższe notowane stany wody. Jednak na niektórych posterunkach kulminacje wezbrań z 1813 i 1854 roku były wyższe niż te z lipca 1903 roku. O skali opisywanej powodzi świadczą nie tylko wysokości kulminacji i objętości fal wezbraniowych, ale głównie ogromne straty gospodarcze. Jako kryterium wielkości wezbrania J. Punzet (1958a) przyjmuje objętość jego fali ponad przepływem „dozwolonym”, który w opinii autora jest równoznaczny ze stanem wody brzegowej lub zwyczajnej wielkiej wody. Wprawdzie objętość ta w 1903 roku wyniosła około 540 mln m3 i była o ponad 150 mln m3 mniejsza niż w czasie powodzi w czerwcu 1926 roku, to powyżej wody brzegowej przepłynęło wtedy aż 131 mln m3, podczas gdy w czasie powodzi w 1926 roku tylko 20 mln m3 wody.

Zima w 1903 roku była stosunkowo łagodna, lecz topniejące śniegi w pierwszej dekadzie lutego spowodowały podniesienie stanów wody w rzekach. W marcu opady były niskie, natomiast w kwietniu, maju i czerwcu częściej pojawiały się nieco bardziej intensywne deszcze. Dlatego też wody gruntowe utrzymywały się na poziomie nieco wyższym od przeciętnego. Na początku lipca stany wody na Odrze były na poziomie średnich z wielolecia dla tego miesiąca. W tym czasie w dorzeczu górnej Odry i Wisły panowały układy wysokiego ciśnienia, które jednak przesunęły się nad wschodnie Niemcy. W dniach 4 i 5 lipca zanotowano dość obfite opady na całym opisywanym terenie. Ich maksima wystąpiły w zlewni Osobłogi (około 40 mm) i Olzy (około 50 mm). W dniach 6-8 lipca wystąpiły już bardzo intensywne deszcze, głównie w źródłowej części dorzecza Odry, przekraczające często 60 mm. Średni opad w tym czasie wyniósł w źródłowej części dorzecza Odry (do ujścia Opawicy) 53,9 mm, natomiast w zlewniach: Opawicy – 35,3 mm, Ostrawicy – 65,8 mm i Olzy – 51,7 mm. W Sudetach Wschodnich, odwadnianych przez Osobłogę, opady nie przekraczały 40,0 mm (rys. 1).

 

1903 4 9
Rys.1. Opady atmosferyczne w dorzeczu górnej Odry w dniach od 4 do 9 lipca - pierwsza faza formowania się powodzi w 1903 roku (Fischer, 1907):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

 

Dnia 9 lipca w Europie środkowej ukształtował się niż baryczny obejmujący górną i środkową część dorzecza Wisły i Odry, sięgający na północ aż po Warszawę. W tym czasie wystąpiły niezwykle intensywne opady, często o charakterze nawałnic. Spowodował je napływ mas wilgotnego powietrza z północnego zachodu, które dotarły do stoków wschodnich Sudetów i Zachodnich Beskidów. Opady te wystąpiły od 9 do 11 lipca i swym zasięgiem objęły południową część Śląska i Moraw. Po upływie 48 godzin na opisywanym obszarze uformowały się dwa centra, w których sumy opadów przekroczyły 250 mm. Największe opady wystąpiły na terenach źródłowych odcinków Opawicy i Osobłogi, natomiast drugie centrum intensywnych opadów znajdowało się w Beskidach. Wezbrały tam wszystkie prawobrzeżne dopływy Odry, z Ostrawicą i Olzą na czele (tab. 1). Intensywne opady w dniach 9 i 10 lipca rozprzestrzeniły się na obszar Górnego Śląska, Małopolski oraz Polski środkowo-wschodniej. Do Odry zaczęły w tym czasie dopływać fale wezbraniowe z poszczególnych jej dopływów, przyczyniając się w dużym stopniu do powstania katastrofalnej powodzi na tej rzece (rys. 2, Fischer, 1907; Punzet, 1958a).

 

       Tab. 1. Opady atmosferyczne w dorzeczu górnej Odry w dniach 9 i 10 lipca 1903 roku (Fisher, 1907, Hellman, Elsner, 1911)

Posterunek Wysokość
  [m n.p.m.]
Zlewnia Opad [mm]
9 lipca 10 lipca suma
Zachodnia część   dorzecza
Domašov Raušbach 559 Białej Głuchołaskiej 217,0 85,1 302,8
Ramzowá 740 Białej Głuchołaskiej 124,6 95,4 220,0
Gräfenberg 625 Białej Głuchołaskiej 200,0 89,2 289,2
Świętów Polski 268 Białej Głuchołaskiej 128,3 52,0 180,3
Cukmantl* 416 Prudnika i Osobłogi 151,0 76,0 227,0
Prudnik 265 Prudnika i Osobłogi 89,0 62,3 152,2
Alt-Reichwiesen* 757 Opawicy 221,0 91,7 312,7
Hermanovice 600 Złotej Opawicy 184,7 94,2 278,9
Wschodnia część   dorzecza
Huti 534 Ostrawicy 24,7 147,2 171,9
Lysa Hora 1325 Ostrawicy 71,5 192,0 263,5
Ostrawica 429 Ostrawicy 33,6 154,6 188,2
Podolanky 686 Ostrawicy 41,5 175,7 217,2
Morawka (Skalka) 730 Ostrawicy 17,4 153,5 170,9
Morawka (Slavić) 620 Ostrawicy 50,0 156,0 206,0
Morawka dolna 450 Ostrawicy 42,9 126,8 169,7
Krasna górna 635 Ostrawicy 29,6 136,9 166,5
Krasna dolna 429 Ostrawicy 47,5 122,0 169,5
Tyrra 470 Olzy 38,1 126,2 164,3

* miejscowość niezidentyfikowana

 

     1903 10 11
Rys. 2.
Kulminacyjna fala opadów deszczu w dorzeczu górnej Odry w dniach 10 i 11 lipca 1903 roku (Fisher, 1907; Hellman, Elsner, 1911):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

 

Obszar intensywnych opadów, które wywołały lipcową powódź był dość skoncentrowany. Nikerzystny był też ich rozkład w czasie. W pierwszej kolejności opady objęły tereny źródłowego odcinka Odry (dnia 8 i 9 lipca), przy czym największe ich natężenie zanotowano 11 lipca 1903 roku (Szczegielniak, 1979a, b). Średnie sumy 24 godzinne zanotowane w dniach od 9 do 11 lipca 1903 roku w poszczególnych zlewniach dorzecza górnej Odry wynosiły: w zlewni Odry do Opawicy – 70,5 mm, w zlewni Opawicy – 91,8 mm, w zlewni Złotej Opawicy – 210,8 mm, w zlewni Ostrawicy – 70,5 mm, w zlewni Olzy – 77,5 mm a w zlewni Odry od źródeł do ujścia Olzy 144,3 mm.

Od 11 do 13 lipca zanotowano na opisywanym obszarze jedynie kilkumilimetrowe opady, które zupełnie zanikły 16 lipca. Rozmieszczenie sum opadów atmosferycznych w dorzeczu górnej Odry w dniach 4-15 lipca 1903 roku przedstawia rysunek nr 3. Sytuacja hydrometeorologiczna w dorzeczu, a w szczególności rozmieszczenie i wysokość opadów atmosferycznych, spowodowała szybki wzrost stanów wody na Odrze oraz na większości jej dopływów. Wezbranie rozpoczęło się już w dniach 7-8 lipca, osiągając maksymalne stany w dniach 11-13 lipca (tab. 2; rys. 4).

 

1903 4 15
Rys. 3.
Sumy opadów w dniach od 4 do 15 lipca w czasie powodzi na górnej Odrze w 1903 roku (Fisher, 1907; Hellman, Elsner, 1911):

1 – granica dorzecza, 2 – granica państwa, 3 – granica województwa śląskiego, 4 – ważniejsze miasta, 5 – rzeki i zbiorniki wodne

 

W przypadku powodzi z lipca 1903 roku zasadne jest porównanie z katastrofalnym wezbraniem z czerwca 1902 roku (tab. 3). Dla szczegółowego rozpoznania i oceny sposobu formowania się wezbrania Odry w lipcu 1903 roku warto dokonać analizy wezbrań na głównych jej dopływach. Kulminacje stanów wody w obszarze źródliskowym dorzecza wystąpiły niemal jednocześnie w dniu 11 lipca, a mianowicie: na Opawicy w Opawie – o godz. 5:00, a przy jej ujściu do Odry – o godz. 21:00, na Ostrawicy we Frydku-Mistku – o godz. 8:00, a przy jej ujściu do Odry – o godz. 13:00 i na Olzie w Cieszynie – o godz. 8:00, a przy jej ujściu do Odry o godz. 19:00.

Szybkości przepływu fali powodziowej wynosiły odpowiednio: na Opawicy (Opawa – ujście rzeki) – 3,8 km/godz., na Ostrawicy (Frydek-Mistek – ujście rzeki) – 5,8 km/godz. oraz na Olzie (Cieszyn – ujście rzeki) – 4,9 km/godz.

 

    Tab. 2. Stany wody na górnej Odrze i jej dopływach w czasie wezbrania w lipcu 1903 roku (Hochwasser – Meldeordnung..., 1903; Jahrbuch für..., 1905)

Dzień Odra Olza
Chałupki Olza Racibórz Bierawa Koźle Wierznowice
[cm]
04.07. 206 159 163 116 298 238
05.07. 224 224 202 104 303 255
06.07. 214 156 186 136 310 246
07.07. 244 179 180 118 313 240
08.07. 286 344 380 276 432 292
09.07. 442 416 470 330 495 323
10.07. 538 562 582 396 568 377
11.07. 640* 676* 663 482 683 527*
12.07. 620 674 737* 548 754 447
13.07. 540 548 694 571* 816* 327
14.07. 493 460 600 518 776 312
15.07. 440 373 486 460 715 284
16.07. 370 308 374 360 597 272
17.07. 328 262 300 254 462 263
18.07. 309 237 266 210 410 257
19.07. 300 226 249 192 386 250
20.07. 284 205 225 170 366 345
21.07. 297 222 238 166 362 246
22.07. 287 205 218 160 361 275

430 – stany wody zanotowane o godz. 12:00 w czasie standardowego odczytu;

510* – stany maksymalne zanotowane poza standardowym odczytem: Chałupki – 675 cm o godz. 18:00; Olza – 720 cm o godz. 19:00; Racibórz – 737 cm od godz. 8:00 do 12:00; Bierawa – 586 cm od godz. 23:00 do 2:00; Koźle – 818 cm od godz. 7:00 do 8:00;

 

1903
Rys. 4.
Przebieg stanów wody na śląskim odcinku Odry w czasie wezbrań w lipcu i sierpniu 1903 roku (Karte des..., 1903; Fisher, 1907)

 

Możliwości oceny ówczesnych przepływów kulminacyjnych oraz objętości fal wezbraniowych zarówno na Odrze, jak i na jej dopływach nie są dziś duże. Jest to spowodowane stosowanymi wtedy technikami pomiarowymi, które często sprowadzały się jedynie do szacowania przepływów na podstawie prędkości wody mierzonej w nurcie rzeki oraz obliczaniu pola przekroju poprzecznego wyznaczonego na podstawie „śladów” wielkiej wody. Efektem są duże rozbieżności wyników (tab. 3). Dla przekroju w Raciborzu K. Fischer (1907) ocenił przepływ Odry przy jej maksymalnym stanie równym 737 cm na 2 000 m3 x s-1, a w rocznikach hydrologicznych z 1937 i 1938 roku oszacowano go na 1 550 m3 x s-1. Natomiast J. Punzet (1958a) obliczył przepływ kulminacyjny w tym przekroju na podstawie krzywej konsumcyjnej na około 1 400 m3 x s-1 (rys. 5). W Kopaniu, poniżej ujścia Nysy Kłodzkiej, K. Fischer oszacował maksymalny przepływ Odry na 2 500 m3 x s-1 a J. Punzet na 2 400 m3 x s-1. Kulminacyjne przepływy na większych dopływach Odry zostały obliczone przez K. Fischera (1907), a później zweryfikowane przez J. Punzeta (1958a,b).

 

Tab.3. Wezbrania w lipcu 1903 roku i czerwcu 1902 roku (Hochwasser - Meldeordnung, 1903)

Wodowskaz Kilometraż
  rzeki
Kulminacja w lipcu   1903 r Kulminacja w   czerwcu 1902 r.
stan data godz. stan data godz.
[cm] [cm]
Chałupki 20,7 675 11 18
Olza 28,6 720 11 19 651 20 1:30-4:30
Racibórz 51,0 737 12 8-12 728 21 11
Bierawa 82,6 586 12-13 23-2 553
Koźle 97,2 818 13 7-8 582 22 22

Uwaga: Odległości między przekrojami niejednokrotnie nie pokrywają się z ustalonym kilometrażem rzeki z uwagi na zmiany długości rzeki przez roboty regulacyjne.

 

W urodzajnej i dobrze zagospodarowanej dolinie Odry zalewy powodziowe przynoszą znaczne straty w rolnictwie, budownictwie i infrastrukturze technicznej. W czasie powodzi w lipcu 1903 roku, w dolinie Odry od Chałupek do Koźla, znalazło się pod wodą około 160 km2 terenów rolniczych i wiele miejscowości. Szerokości zalewów były bardzo zróżnicowane. Od ujścia Olzy do Raciborza wynosiły one w granicach 2-3 km. Natomiast poniżej tego miasta strefa zalania rozszerzała się aż do 6 km w rejonie Kędzierzyna-Koźla (zał. Mapa zalania doliny).

 

 

1903 rys5
Rys. 5. Objętość i kształt fali wezbrania na Odrze w przekroju Racibórz w lipcu 1903 roku (Punzet, 1958a)